Nei, nei, gutt. Dette må bli slutt..

Desse - og andre ord av Margrete Munthe har følgt meg i mange år. Ein skal ikkje berre storme inn i stoga og kaste frå seg lua, eller jakka. "Jeg takker borte, jeg takker hjemme, og si takk må jeg aldri glemme." Har du vore borte og fått "koka-mat" skal du takke med handa. Elles er det nok å seie takk for mat. Når vi fekk ei gåve, skulle syster mi og eg takke med handa og neie, og Guten i familien måtte lære seg å bukke. Dette var noko av det vi lærde heime. Kunne vi oppføre oss og ikkje finne på noko tull, kunne ho mor sende oss ut i verda.

Men korleis er det med denne lærdomen i dag? Vel, vi kan stille spørsmål med somme av songane til Margrete Munthe, men dei lærde oss folkeskikk. Eg las i avisa her ein dag at på ein skule sør i landet måtte borna dagleg handhelse på læraren. Læraren såg på kvar einaste elev, og samstundes lærde ungane seg til å helse.
Eg var leiar i ein 4H-klubb ein gong. Dagen for Haustfesten kom, og alle borna stod på rekkje og rad og fekk diplom og sylvskei. Det var svært få av dei rundt 20 borna som takka for det dei fekk med å rekkje fram handa. Eg var flau på deira vegne. Neste år tjuvtrena vi i god tid på å rekkje fram handa og seie takk, og då var det ein flott gjeng som høfleg og stolt tok i mot vitnemålet på at dei hadde fullført oppgåva si.

Borna lyt lære dette i heimen. Det er der den fyrste påverknaden kjem. Men stundom kan ein undre seg over andre tilhøve au som påverkar dei små. Ungane påverkar kvarandre, i barnehage og skule. Denne påverkninga kan vere sterkare enn den som kjem frå foreldra.
Kvifor er det slik at somme fargar er for jenter og somme er for gutar? Gutefargane kan jentene gjerne bruke, men å setje på ein liten gut ein rosa genser eller ei rosa lue? Fysj og fysj.
Er det framleis slik, tenkte eg - og ville gjere eit eksperiment. Eg strikka eit rosa sokkepar og sende det til ein gut på vel 3 år. Syster hans på vel 4 år fekk grøne sokkar. Gjekk dette bra? Nei! Gutungen nekta å bruke rosa sokkar, medan syster hans godt kunne bruke båe para. Så spør eg. Er det i barnehagen denne indoktrineringa kjem? Eller er det alt frå fødeavdelinga? Derifrå kjem denne soga:
2 nyfødde låg i kvar si seng på fødeavdelinga. Er du gut eller jente, spurte den eine. Eg veit ikkje, var svaret. Enn du då? Eg veit heller ikkje. Men vent skal eg sjå, sa ungen og kikka under dyna. Eg er gut.
For eg har blå sokkar!

Og ded var Danerkongins son...

Og ded var Danerkongins son

stakk ormens hovud på eit spjut:

de helsar Lyselin, stolte jomfruga

at hon vil koma herut.

Og ded var Danekongins son

han kom der ridand i gård

og ded var stolte jomfruga Lyselin

hon ut af vindauga såg.

Denne puta er laga i ein spesiell handarbeidsteknikk som eg ikkje har namnet på. Puta er laga av vår venninne i England. Motivet på puta framstiller ein del av innhaldet i folkevisa om Lindarormen. Den er laga spesielt til ein utskoren stol, og det e sjølvsagt Hainn te mæ som er treskjeraren. Puta og stolen passar saman med emnet mitt, namn frå eldgamle dagar, frå arils tid, frå den tida då folk gav borna sine naturnamn.

Jentenamn:
Bjørg, Bjørk, Erle, Gry, Lin, Linnea, Liv, Rose, Silje, Siv, Sol, Vår.

Gutenamn:
Aril, Ask, Berge, Bjørge, Bjørn, Dag, Elg, Elvar, Hauk, Leiv, Mår,
Ottar, Ravn, Rein, Sjur, Stein, Svale, Ulv, Ulvar, Varg, Ørn.

Dersom du, ja, akkurat DU, som les denne bloggen kjenner somme som nettopp har fått born, fortel dei at det er så mange flotte namn. Ikkje alle treng å heite Sebastian, Nikolai eller Ida.


Denne stolen t.d. er laga av ein som heiter Knut. Eit anna gamalt og flott namn.

Og Olav heet son, og Olav heet far...

Og Olav heet son, og Olav heet far,
det Olav paa Olav var,
solenge som det var spurt til Mann
som eigar av Nordigard.

Dette verset er henta frå Storegut av A.O.Vinje, og eg tykkjer det høver godt i starten av dette blogginnlegget.
NAMN skal vere temaet i dag. "Å skriv' navn" - var noko vi brukte å gjere i gamle dagar, før fjernsynet hadde gjort sitt inntog i "de tusen hjem".

Klar, ferdig, gå! Skriv jentenamn på D. Slik var ordren frå Stora, og 3 ungar - 4 når vi var på sommarferie- skreiv så blyanten fresa. I alle fall Stora. Ho hadde lese Snorre, og ho hadde lagt merke til snodige og artige namn når ho gjekk tur på kyrkjegarden med mor si. Der var det mange flotte namn, og det var om å gjere å minnast dei. Dei yngre syskena tykte ikkje noko om denne leiken, for dei visste at dei kunne berre vanlege namn. Og der var det ikkje mange poeng å få.

Denne interessa for namn har halde seg. Enno er eg rundt omkring på kyrkjegardar og les namn, men eg les og fødselskunngjeringar og dødslysingar. Det er så mange herlege namn frå gamle dagar, og så mange kjedelege namn folk brukar i dag. I namnestatistikkane kan vi lese kva for førenamn som er mest populære. Er det slike namn folk vil ha på ungane sine?
Dersom du står på ein skuleplass i Oslo og ropar Emma eller Markus eller Lea eller Tomas - så kjem det ein brote med ungar springande. Men ropar du Herdis, Jofrik, Vermund eller Asgerd - så kjem det ingen. Det skal eg vedde på.

Eg lurar på kva folk tenkjer når dei skal gje ungane sine namn. Oppattkalling er greitt nok. Men oppattkalling er ikkje oppattkalling, meiner eg, når det berre står om førebokstaven. Når bestemor Mari og bestefar Kåre vert til Michelle Chathrine eller Ben Ronny er oppkalla etter oldefar Bjørgulv, då kan dei gamle snu seg i grava. Det var ei stor ære og ein sjølvsagd ting å bli oppkalla.

Oppkalling er det mykje slutt med i dag. Dei eldre treng kanskje ikkje kjenne seg svikne om borneborna får andre namn. Men dei er nok opptekne av at borna får namn som gjev glede og ikkje skam. Og norske namn gjer at vår heimlege namnearv vert førd vidare.Som Ivar Aasen seier det i songen: "...at når fedrane sjå att på jordi, dei kan kjenna sitt folk og sitt land".

Her har eg laga ei liste over namn eg har funne i eit par store aviser det siste året:
JENTENAMN: Aline, Andine, Anina, Angelica, Alseda, Asgerd, Asora
Borgunn, Cassandra,Eialin, Eili, Eiri, Freidis, Gølin,
Hane, Hagny, Henna, Hildri,Ingeride, Iril, Ithilie, Ive,
Jasine, Jørgny, Laurine, Margine, Mode, Oddlaug, Siglinde, Sindri,
Theodine, Thilla, Tia, Tomally, Tønni, Tåre, Vega.

GUTENAMN: Adler, Alde, Bergtor, Bergsvein,Eimund, Eiler, Folmar,
Hallgrim, Hartvig, Heli, Herdag, Hogne, Haagen,
Jofrik, Jonar, Jorodd, Judolf, Kolgrim, Magnulf, Mimen, Modolv
Neving, Niri, Skage, Skjak, Tolli, Tyke, Vedstein, Vermund, Viljar,
Øyalf, Årstein.

Namn med ein spesiell stavemåte: Alic, Audunn, Biörn, Elinn, Linnëa, Søllvy,
Torsander, Trånd, Wetle.

Og dei tøffaste til slutt:
Audun Jarl og Frigg Ottar er sysken; det er også Hauk, Eira og Jardar. Likeså med Eiri, Bjor og Tyri.

Har du nokre namn eg kan ta med på listene mine. I jola skal vi ha familieselskap med tevling. Då vil Æ SKRIV NAVN.

Det hev ei rose sprunge..

Det hev ei rose sprunge ut av ei rot så grann.
Som fedrene hev sunge, av Jesse rot ho rann,
og var ein blome blid
midt i den kalde vinter
ved myrke midnatts tid.

Um denne rosa eine er sagt Jesajas ord.
Maria møy, den reine, bar rosa til vår jord.
Og Herrens miskunnsmakt
det store under gjorde
som var i spådom sagt.

Guds rosa ljuvleg angar og skin i jordlivs natt.
Når hennar ljos oss fangar, ho vert vår beste skatt.
Me syng i englelag:
No er det født ein Frelsar,
og natti vart til dag.

Etter ein tysk song frå 1500-talet ved Hognestad.

Denne songen har eg nynna på og sunge i heile oktober. Ikkje for at det er jol snart, men fordi eg har så fine roser i vinterhagen. Eg hadde gule og raude potte-roser på verandaen i heile sommar, og dei stod lenge med blomar. Så vart det haust, og jammen kom det nye knoppar. Eg var redd dei ville fryse for meg og bar båe krukkene inn i vinterhagen. Der er det no flotte raude og gule roser - og endå mange knoppar. Dei vil glede meg i mange haustveker. Og eg syng - kvar gong eg går forbi dei.
Det er dei små gledene som er viktige.

Haustbrev

Haustbrev
er tittelen på dette diktet av Ingebjørg Kasin Sandsdalen:

Jorda tenkjer tungt om hausten.
Båten driv -
Skogen talar mildt med vinden.
- Korte liv.

Bekken fløyter lauv i oset.
Rognen blør.
Mosen legg si hand på steinen.
Ingen spør,-

ingen spør kva steinen kjenner
mot sitt kne.
Snøen legg si hand på mosen:
Vi er tre.-

Grana dreg si svarte kutte
tett ikring.
Bjørka legg sitt slør om foten.
Ingenting--

ingenting til vern mot kulden.
-Korte liv.-
Vatnet voggar siv i sanden.-
Båten driv.

Det er triveleg å få skjermbrev. Artig å få kommentarar på bloggen. SMS på dialekt får meg til å le. Men toppen, det er å få eit brev -eller ei pakke i posten. Å sitje der med det uopna brevet - eller ei pakke, sjølv om du ikkje har bursdag. Ei slik pakke fekk eg i går. Med den nye CD'en til Herborg Kråkevik og eit nytt og fint bokmerke. Og Hainn te mæ fekk kaffe. Han måtte smake på kaffen, sjølv om det var kveld, og nattesvevnen vart borte.

To sjeler og ein tanke: For medan eg opna pakka, visste eg at mi pakke og var på veg.
På slutten av seksti-talet, då eg var student i hovudstaden, fekk eg pakker heimanfrå. Den gongen var nok studentane fattigare enn no, og det kom godt med å få ei sending frå heimen. Ofte med ei pakke spekepøls' og noko te, ei kopptu' og litt sjokolade. Sjokoladen kom frå tante som jobba på Nidar, og alt anna kom frå mamsen.
Det er tanken bak som tel mest, det tenkte eg på då eg putta tyggis, papirlommetørklær, sjokolade og masse avisutklypp i posen eg sendte til studenten min i hovudstaden.
Takk til posten som let meg bruke frimerka omatt. Ja, dei var ikkje stempla fyrste gongen eg fekk konvolutten. Og no høyrer eg frå studenten at ho og kan bruke konvolutten igjen. Posten har ikkje stempla no heller. Dette er då gjenbruk på det beste!

Det kissebær eg gjev deg...

Denne songen har eg leita etter lenge. Eg kunne noko av den norske versjonen og noko av den engelske. Men til dette biletet eg tok i august, måtte alt vere med.

Det kissebær eg gjev deg har ingen stein,
den kjuklingen eg gjev deg har ingen bein,
den soga eg fortel deg har ingen slut,
det barnet som eg gjev deg har inga sut.

Koss kan det vere kiss'bær og ingen stein,
koss kan det vera kjukling og ingen bein,
koss kan det vera soger og ingen slut,
koss kan det vera småbarn og inga sut?

Eit kissebær i bløming har ingen stein,
ein kjukling inni egget har ingen bein,
og soga om vår kjærleik har ingen slut,
eit barn når det er sovna har inga sut.

Til norsk ved Hartvig Kiran.

Eg gjekk til mitt lokale bibliotek og leita etter songen i alle dei visebøker der var,og eg visste at Hartvig Kiran hadde omsett denne. Fekk hjelp av eit nabobibliotek, som søkte i basar og fann boka som songen stod i. Boka vart tinga frå fylkesbiblioteket. Men akk, boka hadde kome bort!
Eg skulle til Oslo og gjekk opp på sjølvaste Deichmann. Der fann dei ut at boka var utlånt. Vel heime, tinga eg boka i biblioteket i den næraste storbyen, og etter nokre dagar var boka på plass i mitt lokale bibliotek. Det er Noregsbiblioteket på sitt beste.
Ein kan sitje heime og søkje fram boka, tinge den t.d. i Risør bibliotek og hente den på Marnardal folkebibliotek. Og jammen kan eg levere att boka i Sirdal eller Evje - om eg no er der!

Lån og levér kvar du vil. Bibliotek er toppen!!

Men når eg no har fått tak i "Viser om kjærlighet fra mange land", redigert av Tone Bergli Joner, må eg også ta med den opphavelege, amerikanske folkevisa, "The Riddle".

I gave my love a cherry that has no stone,
I gave my love a chicken that has no bone,
I gave my love a ring that has no end,
I gave my love a baby with no cryen.

How can there be a cherry that has no stone?
How can there be a chicken that has no bone?
How can there be a ring that has no end?
How can there be a baby that has no cryen?

A cherry, when it's blooming, it has no stone,
a chicken when it's pipping, it has no bone,
a ring - when it's rolling, it has no end,
a baby when it's sleeping, has no cryen.

No skal eg lære meg denne songen. Så skal eg levere att boka - og låne meg ei ny. Frå mitt bibliotek, eller frå eit anna. Eg kan faktisk låne frå alle bibliotek i heile Noreg.

Det var ein gong...

ja, det var den gongen at dei tre Bukkane Bruse skulle heim frå støylen. Dei hadde vore på heia heile sumaren. Dei hadde reist dit tidleg, så dei fekk med seg alle dei gode urtene på støylsvollen.

Men så var det ein dag i siste veka. Då fekk dei høyre at snøen låg i Tveitebølia og på Hommfjødd. Graset hadde gulna, og det var ikkje rare smaken på det. Men dei visste at nede på jordet låg det fullt av traktoregg eller kumatpakker, som sume kallar dei, og dei visste og at i tadden ville det vere godt og varmt å vere i vinter. Difor tok dei på heimveg. Men på vegen kom dei til Joresåne, og dei måtte over brua. Men kven bur under den brua?? Dei tre bukkane greidde seg, takk vere den største bukken som stanga trollet i fossen. Til stor jubel - frå store og små som såg det heile.

Katten med støvlane var der og. Og han fortalde dette eventyret for små og store som hadde funne eventyrstien den vakre oktoberkvelden i bygda mi. Vi hadde kulturveke, med tilskipingar kvar kveld. Noko for store og noko for små. Bygdekvinnelaget hadde i samarbeid med folkeakademiet laga til ein eventyrsti. Opp dei bratte bakkane frå Preststøyl stod , sat eller låg 8 eventyrfigurar, og dei som gjekk stien , skulle gjette kven desse figurane var. Der var m.a. reve-enka, prinsessa som ingen kunne målbinde, prinsessa på erta, den sjette og sjuande far i huset og Oskeladden. Og alle var så fint pynta og måla at dei 80 - 90 menneska som gjekk forbi, var opp i under. At konene i bygdekvinnelaget kunne lage til noko så morosamt!

Då alle hadde gått over brua (trollet låg heldigvis under fossen) og var komne til samlingsplassen, vart det servert trollpølser og heksesaft til alle.

Folk kosa seg i den flotte oktoberkvelden. Borna hadde det moro, og det var litt skummelt, tykte dei minste. Alle sa det var ei flott oppleving, og denne tilskipinga ynskjer dei og neste år.

For kulturveka kjem kvart einaste år. I bygda mi.